Cây nêu ngày Tết có ý nghĩa gì? Nguồn gốc, sự tích cây nêu ngày Tết

Trong ký ức của nhiều gia đình Việt, Tết còn gắn với những câu vè, câu đối quen thuộc: “Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ. Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh”. Nhắc đến “cây nêu”, nhiều ba mẹ ở thành thị có thể thấy vừa thân quen vừa… xa lạ, bởi phong tục này ngày nay không còn phổ biến như trước. Thế nhưng cây nêu ngày Tết vẫn là một biểu tượng văn hóa thiêng liêng, chứa đựng câu chuyện nguồn gốc thú vị và nhiều bài học hay để kể cho bé. Bài viết dưới đây AVAKids sẽ giúp ba mẹ hiểu rõ cây nêu là gì, sự tích ra sao, ý nghĩa thế nào và cách giải thích đơn giản để con dễ nhớ, dễ yêu truyền thống.

1Cây nêu ngày Tết là cây gì?

Cây nêu ngày Tết là một thân cây cao (thường là tre hoặc trúc) được tỉa sạch lá, chỉ để lại phần ngọn, rồi dựng trước sân nhà hoặc trước cổng vào dịp Tết Nguyên Đán. Chiều cao cây nêu truyền thống thường khoảng 5–6 mét (có nơi cao hơn), đủ để nhìn thấy từ xa và tạo cảm giác trang nghiêm.

Đặc điểm của cây nêu:

• Chọn tre già, to, thẳng, lóng đều: Tre già tượng trưng cho sự vững chãi, bền bỉ; thân thẳng thể hiện sự ngay thẳng, chính trực.
• Tỉa sạch lá, giữ lại ngọn: Vừa gọn gàng, vừa tạo “điểm treo” cho các vật phẩm như chuông gió, cờ, đèn lồng…
• Trong quan niệm dân gian, cây nêu như một “trục vũ trụ” nối đất – trời: nơi gửi gắm lời cầu chúc bình an, nơi “đánh dấu” lãnh địa gia đình trong những ngày Tết.

Với trẻ nhỏ, ba mẹ có thể giải thích đơn giản: “Cây nêu giống như một cột tre cao trước nhà ngày Tết, trên đó treo những món đồ để báo hiệu nhà mình đang đón Tết và cầu may mắn.”

Cây nêu ngày Tết là một thân cây cao được tỉa sạch lá, để lại phần ngọn dựng trước sân nhà vào dịp Tết Nguyên Đán

2Sự tích cây nêu ngày Tết (Phiên bản kể chuyện cho bé)

Ba mẹ có thể kể cho bé theo giọng nhẹ nhàng như một câu chuyện cổ tích. Dưới đây là phiên bản dễ hiểu, giàu hình ảnh, phù hợp để kể trước giờ ngủ hoặc lúc cả nhà cùng gói bánh.

Ngày xưa lắm, Quỷ chiếm hết đất đai, còn Người thì không có ruộng để trồng trọt. Muốn có cái ăn, Người phải xin Quỷ cho làm thuê trên chính mảnh đất ấy. Quỷ rất gian ác, đặt ra luật lệ để luôn phần hơn. Quỷ bảo: “Người trồng lúa thì được ăn phần ngọn, còn Quỷ ăn phần gốc nhé!” Luật ấy gọi là “Ăn ngọn cho gốc”. Người nghe vậy buồn lắm, vì lúa thì hạt nằm ở bông (phần ngọn), còn gốc rạ chẳng ăn được. Người bèn đi cầu cứu Phật.

Phật hiền từ bày cho Người một cách: “Năm nay con hãy trồng khoai lang.” Người làm theo. Đến mùa thu hoạch, Quỷ hí hửng lấy “phần gốc”. Nhưng khoai lang ngon nhất lại nằm dưới đất, chính là củ! Thế là Người được ăn no, còn Quỷ ôm một đống dây khoai chẳng biết làm gì.

Quỷ tức quá, đổi luật: “Sang năm, Ăn gốc cho ngọn! Quỷ ăn ngọn, Người ăn gốc!” Phật lại bày: “Vậy con trồng lúa.” Lúa đến mùa, hạt nằm ở bông trên ngọn. Quỷ lấy ngọn thì được hạt, nhưng Người lấy gốc rạ vẫn có thể tận dụng làm thức ăn cho trâu bò, làm chất đốt, làm phân… Người vẫn sống được, còn Quỷ không “ăn hiếp” được như trước.

Quỷ càng cay cú, lại đòi: “Thế thì năm sau Quỷ ăn cả gốc lẫn ngọn!” Phật mỉm cười: “Con trồng ngô (bắp).” Ngô đến mùa, hạt nằm ở bắp – phần “ở giữa”, không phải gốc cũng chẳng phải ngọn theo cách chia của Quỷ. Quỷ lại thua, giận dữ đùng đùng: “Không được! Ta đòi lại hết đất!”

Thấy Người khổ sở, Phật giúp Người thương lượng: “Xin Quỷ cho Người mượn một mảnh đất nhỏ thôi, bằng cái bóng của chiếc áo cà sa treo trên ngọn tre.” Quỷ nghĩ bụng: “Áo thì bé, bóng thì chắc cũng nhỏ!” nên đồng ý ngay. Người bèn dựng một cây tre thật cao, treo áo cà sa lên ngọn. Phật dùng phép, làm cho bóng áo cà sa cứ thế lan rộng, phủ kín cả ruộng đồng, làng mạc. Quỷ hoảng hốt, bị đẩy lùi dần, lùi dần… cuối cùng phải chạy ra tận biển Đông.

Bị đuổi ra biển, Quỷ vẫn còn tiếc đất. Quỷ xin: “Cho ta mỗi năm được về thăm đất liền vài ngày thôi!” Người thương tình, cho Quỷ về vào dịp Tết. Nhưng để Quỷ không quấy phá, Người nghĩ ra cách: Dựng cây nêu trước nhà, treo những vật phát ra tiếng động, treo đồ trừ tà… để Quỷ nhìn thấy thì biết nhà có chủ, có thần linh che chở, không dám bén mảng lại gần. Vậy là từ đó, phong tục dựng cây nêu ngày Tết ra đời.

Gợi ý kể chuyện cho bé: Khi kể đến đoạn “bóng áo cà sa phủ kín đất”, ba mẹ có thể dùng đèn pin chiếu bóng lên tường để bé hình dung “bóng” có thể to lên như thế nào. Trẻ sẽ nhớ rất lâu.

Sự tích cây nêu ngày Tết

3Ý nghĩa nhân văn của phong tục dựng cây nêu

Phong tục dựng cây nêu không chỉ là “một cây tre trước nhà”, mà là một hệ biểu tượng văn hóa giàu ý nghĩa, phản ánh niềm tin và ước vọng của người Việt trong thời khắc chuyển giao năm cũ – năm mới.

3.1 Xua đuổi tà ma, bảo vệ bình yên

Theo quan niệm dân gian, những ngày cuối năm là lúc các vị thần coi sóc trong nhà (đặc biệt là Táo quân) “về trời” báo cáo. Khi đó, gia đình cần một dấu hiệu để bảo vệ không gian sống, tránh điều xui rủi. Cây nêu cùng các vật treo trên đó mang ý nghĩa trấn an, xua tà, nhắc nhở “điều xấu không được vào nhà”. Ở góc nhìn giáo dục, ba mẹ có thể giải thích cho bé: “Cây nêu giống như tấm biển ‘nhà mình đang được bảo vệ’, nhắc mọi người sống tốt, làm điều lành.”

3.2 Cầu mong mùa màng và thịnh vượng

Nền văn minh lúa nước khiến người Việt đặc biệt coi trọng thiên nhiên: mưa – nắng – gió – đất. Dựng cây nêu là cách gửi gắm ước mong: mưa thuận gió hòa, đất đai phì nhiêu, mùa màng bội thu, quốc thái dân an. Vì vậy, cây nêu không chỉ “đuổi xấu” mà còn “mời tốt”: mời may mắn, mời no đủ.

3.3 Gắn kết với tổ tiên

Nhiều nơi treo đèn lồng hoặc vật tượng trưng cho ánh sáng trên cây nêu, với niềm tin ánh sáng ấy sẽ soi đường cho tổ tiên về sum họp cùng con cháu trong những ngày Tết. Đây là nét đẹp của đạo lý gia đình Việt: dù đi đâu, Tết vẫn là lúc nhớ về cội nguồn.

3.4 Giáo dục con trẻ: Uống nước nhớ nguồn và trí tuệ cha ông

Sự tích cây nêu là một “bài học mềm” cho trẻ: trí thông minh, biết tìm cách giải quyết vấn đề; lòng kiên trì, không bỏ cuộc; niềm tin vào điều thiện, vào sự che chở của những giá trị tốt đẹp; tinh thần gìn giữ phong tục, biết trân trọng văn hóa dân tộc.

Treo cây nêu trước nhà với mong muốn cầu mong bình yên, mùa màng bội thu

4Trên cây nêu ngày Tết thường treo những gì?

Tùy vùng miền, cây nêu có thể được trang trí khác nhau. Tuy nhiên, nhiều vật phẩm treo trên cây nêu đều hướng đến hai mục tiêu: trừ tà – cầu an và đón phúc – rước lộc. Ba mẹ có thể dùng phần này để “dạy bé bằng hình ảnh”, vì trẻ rất thích những món đồ treo lủng lẳng, phát ra âm thanh.

4.1 Túi nhỏ đựng trầu cau, vôi

Trầu cau gắn với văn hóa giao tiếp, lễ nghĩa và thờ cúng. Treo túi trầu cau, vôi trên cây nêu mang ý nghĩa dâng cúng, thể hiện sự trang trọng, đồng thời theo dân gian còn có tác dụng trừ tà.

4.2 Chuông gió (Khánh đất)

Đây là chi tiết rất “đắt” để kể cho bé. Khi gió thổi, chuông gió hoặc khánh đất phát ra tiếng leng keng. Âm thanh ấy được tin là: báo hiệu nhà có người, có chủ, nhắc điều xấu không được bén mảng, tạo không khí vui tai, rộn ràng ngày Tết.

4.3 Cành đa, lá dứa, xương rồng

Những vật có lá sắc, gai nhọn thường được treo kèm để tạo ý nghĩa “ngăn điều xấu”. Dân gian tin rằng Quỷ, tà ma sợ những thứ có gai hoặc mùi hương mạnh (như lá dứa).

4.4 Lồng đèn

Lồng đèn tượng trưng cho ánh sáng, sự ấm áp, đoàn viên. Treo lồng đèn trên cây nêu còn mang ý nghĩa soi đường cho ông bà tổ tiên về ăn Tết cùng con cháu.

4.5 Hình cá chép giấy

Cá chép gắn với tích Táo quân chầu trời. Treo cá chép giấy là cách nhắc nhớ nghi lễ tiễn Táo quân, đồng thời cầu cho mọi việc “thuận buồm xuôi gió”, thăng tiến, hanh thông.

4.6 Cờ ngũ sắc / Vải đỏ

• Cờ ngũ sắc tượng trưng cho ngũ hành (kim – mộc – thủy – hỏa – thổ), hài hòa âm dương.
• Vải đỏ tượng trưng cho may mắn, hỷ khí, xua điều không lành.

Cây nêu ngày Tết thường được treo lồng đèn, chuông gió, cờ,...

5Thời gian và nghi thức dựng - hạ cây nêu

Phong tục cây nêu thường đi kèm hai mốc quan trọng: Lễ Thượng nêu (dựng nêu) và Lễ Hạ nêu (khai hạ). Đây cũng là cách người xưa “đánh dấu” thời gian Tết bắt đầu và kết thúc.

5.1 Lễ Thượng nêu (Dựng nêu)

• Thời gian phổ biến: ngày 23 tháng Chạp (ngày đưa ông Táo về trời).
• Mục đích: Khi Táo quân đi vắng, cây nêu như lời “bàn giao” việc trông coi nhà cửa, giúp gia đình yên tâm chuẩn bị Tết.
• Nghi thức cơ bản: chọn cây tre đẹp, dựng chắc chắn trước sân/cổng; treo các vật phẩm; có nơi thắp hương, khấn cầu bình an.

Gợi ý an toàn cho gia đình có trẻ nhỏ: Nếu muốn “tái hiện” cây nêu ở nhà phố/chung cư, có thể làm cây nêu mini (tre nhỏ cắm chậu) để bé trải nghiệm mà vẫn đảm bảo an toàn.

5.2 Lễ Hạ nêu (Khai hạ)

• Thời gian phổ biến: mồng 7 tháng Giêng.
• Ý nghĩa: kết thúc kỳ nghỉ Tết, “hạ” không khí lễ hội để trở lại nhịp sống lao động, học tập. Đây cũng là thời điểm nhiều gia đình làm lễ khai hạ, hóa vàng.

Lễ hạ nêu thường diễn ra vào mồng 7 tháng Giêng

6Phong tực treo cây nêu Tết ở các vùng miền khác nhau

Một điểm thú vị để kể cho bé là: cùng là cây nêu, nhưng mỗi vùng miền – dân tộc lại có cách dựng và trang trí riêng. Điều này giúp trẻ hiểu Việt Nam đa dạng văn hóa và biết tôn trọng khác biệt.

6.1 Người Kinh treo cây nêu Tết vào ngày nào?

• Thường dùng tre dựng trước sân nhà vào 23 tháng Chạp.
• Trên ngọn treo khánh, chuông gió, trầu cau, đôi khi có đèn lồng, cờ.

6.2 Người Mường treo cây nêu Tết vào ngày nào?

• Có nơi dựng vào 28 tháng Chạp.
• Ngoài vật trang trí, có thể treo thêm công cụ sản xuất như một cách cầu mùa, cầu việc làm thuận lợi.

6.3 Người H’Mông treo cây nêu Tết vào ngày nào?

• Cây nêu xuất hiện trong lễ hội Gầu Tào (mùng 3–5 Tết), là lễ cầu phúc, cầu sức khỏe, cầu con cái.
• Có thể treo vải lanh đen, bầu rượu và các vật phẩm mang dấu ấn văn hóa H’Mông.

6.4 Ở Tây Nguyên treo cây nêu Tết vào ngày nào?

• Cây nêu là biểu tượng quan trọng trong nhiều nghi lễ cộng đồng như lễ đâm trâu, lễ bỏ mả.
• Trang trí thường có hoa văn đặc sắc, màu sắc mạnh, thể hiện thế giới quan và tín ngưỡng bản địa.

7Đố vui về cây nêu ngày Tết

Đố vui là cách rất hiệu quả để trẻ nhớ kiến thức văn hóa mà không thấy “đang học”. Ba mẹ có thể đố sau khi kể chuyện hoặc trong lúc cùng con trang trí nhà cửa.

1. Cây gì không trái không hoa,

Đến Tết người dựng trước nhà đón xuân?

→ Là cây gì? (Cây nêu)

2. Thân cao vút giữa đất trời,

Tre già một đốt gọi mời Tết sang.

→ Là gì? (Cây nêu)

3. Không phải cột điện, chẳng phải cây đa,

Ba ngày Tết đến đứng trước mọi nhà.

→ Là cây gì? (Cây nêu)

4. Tre già, ngọn vút trời xanh,

Dựng lên báo hiệu Tết lành đã sang.

→ Là gì? (Cây nêu)

5. Không che mưa nắng quanh năm,

Chỉ khi Tết đến mới nằm giữa sân.

→ Là cây gì? (Cây nêu)

6. Trên cao treo lá, treo chuông,

Đu đưa gió thổi xua luồng tà ma.

→ Là gì? (Cây nêu)

7. Không trồng để lấy măng non,

Chỉ trồng ba Tết cho tròn lệ xưa.

→ Là cây gì? (Cây nêu)

8. Nhà nhà dựng đứng đón xuân,

Báo cho ma quỷ biết dân có chủ.

→ Là gì? (Cây nêu)

9. Thân tre mộc mạc đơn sơ,

Mà mang ý nghĩa ước mơ bình an.

→ Là gì? (Cây nêu)

10. Không nói mà vẫn báo tin,

Rằng xuân đã đến, Tết liền ghé thăm.

→ Là cây gì? (Cây nêu)

11. Đầu tre treo khánh, treo bùa,

Xua điều xui rủi, đón mùa hanh thông.

→ Là gì? (Cây nêu)

12. Tết xưa không thể vắng tên,

Đứng hiên mỗi nhà, thân quen vô cùng.

→ Là cây gì? (Cây nêu)

13. Cao cao một gốc tre già,

Không lá vẫn gọi Tết nhà nhà sum vầy.

→ Là gì? (Cây nêu)

14. Chỉ dựng đầu năm mới,

Hạ xuống sau Tết rằm Giêng.

→ Là cây gì? (Cây nêu)

15. Không phải phong tục nước ngoài,

Là hồn Tết Việt truyền đời bao năm.

→ Là gì? (Cây nêu)

16. Gió rung leng keng tiếng chuông,

Báo cho xuân đến, báo luôn an lành.

→ Là cây gì? (Cây nêu)

17. Tre cao đứng gác trước nhà,

Giữ yên đất Việt, đuổi tà đầu năm.

→ Là gì? (Cây nêu)

18. Không cần nói vẫn ai hay,

Thấy tre dựng đứng là ngày Tết sang.

→ Là cây gì? (Cây nêu)

19. Một mình đứng giữa sân nhà,

Nhưng mang ý nghĩa cả nhà bình yên.

→ Là gì? (Cây nêu)

20. Hỏi cây gì gắn Tết quê,

Vừa là tín ngưỡng, vừa là hồn xuân?

→ Là cây gì? (Cây nêu)

Cây nêu ngày Tết không chỉ là một vật trang trí trước sân nhà, mà còn là một “báu vật” văn hóa: gói trong đó câu chuyện về trí tuệ dân gian, niềm tin hướng thiện, ước mong bình an và tinh thần gắn kết gia đình – tổ tiên. Dù ngày nay không phải nhà nào cũng có điều kiện dựng nêu, việc kể cho con nghe sự tích cây nêu, cùng con đố vui, làm cây nêu mini hoặc tìm hiểu phong tục vùng miền vẫn là cách thiết thực để gìn giữ bản sắc.